Thiện và ác

107

  Tất cả những người học Phật đều biết rằng, cốt lõi của sự học và hành theo lời Phật dạy đều nằm trong phương châm:

                                                                                Không làm các điều ác
Thành tựu mọi điều lành
Giữ tâm ý thanh tịnh
Là lời chư Phật dạy.

Tương tự như vậy, câu nói: “Đừng thấy việc thiện nhỏ mà không làm, đừng thấy việc ác nhỏ mà làm” cũng là lời khuyên ý nghĩa hướng con người đến đời sống thiện lành, nhân văn.

Như chúng ta đã biết, việc thiện ở đây được hiểu là những việc tốt đẹp trong cuộc sống, đem lại niềm vui, hạnh phúc, có lợi ích cho bản thân và cho người khác. Đó có thể là những cử chỉ đẹp như đưa bà cụ qua đường, giúp đỡ trẻ mồ côi, cứu người hoạn nạn,… Những việc thiện có thể đến từ bất cứ ai không kể lớn nhỏ, trong bất cứ hoàn cảnh nào mà chúng ta bắt gặp ngoài đời thực chứ không phải chỉ thấy qua những tấm gương trong sách vở.
Trái lại, việc ác được hiểu là những điều xấu xa, tàn độc, đi ngược lại với pháp luật và đạo đức, gây ra bao đau khổ không chỉ cho bản thân mà còn ảnh hưởng đến cộng đồng xã hội. Những việc ác thường bắt nguồn từ hành động xấu nhỏ tưởng chừng vô hại. Từ thời Đức Phật, khi giáo hóa vua Ba Tư Nặc, Đức Phật đã hiền từ chỉ dạy thế gian có bốn việc không thể coi thường: Một là, vương tử trẻ tuổi; hai là, một con rắn nhỏ; ba là, một đốm lửa nhỏ; bốn là, một vị tu sĩ thiếu niên. Bởi vương tử khi trưởng thành sẽ thống trị cả một quốc gia, rắn nhỏ lớn lên sẽ trở thành mãng xà, đốm lửa nhỏ có thể thiêu rụi cả một khu rừng và vị tu sĩ thiếu niên nếu tâm thanh tịnh, nỗ lực tu hành sẽ nhanh chóng thành tựu đạo nghiệp. Việc thiện hay ác ở đời cũng bắt nguồn từ những nhân tố nhỏ như thế. Do vậy, câu nói trên là lời khuyên thiết thực dạy con người phải biết bỏ ác làm lành cho dù đó là những việc nhỏ. Đây là một quan niệm sống, một lối sống rất đẹp đáng cho mọi người học tập và ứng dụng vào cuộc sống.

Câu nói cho chúng ta thấy điều quan trọng không nằm ở mức độ lớn nhỏ của hành động mà quan trọng ở tính chất sự việc là thiện hay ác. Sở dĩ chúng ta nên làm việc thiện, bởi khi đem đến niềm vui cho mọi người thì chính bản thân ta cũng có rất nhiều lợi lạc. Trong cuốn sách Tìm về chốn bình yên của Thiền sư Ajahn Brahm, tác giả đã kể một câu chuyện về người phụ nữ cho chàng sinh viên nghèo ổ bánh mì và sữa với lòng từ tâm rộng lớn. Rất nhiều năm sau, người phụ nữ ấy bị một căn bệnh hiểm nghèo mà gần như các bác sĩ đều bó tay, chỉ trừ một bác sĩ trẻ tận lực tìm cách chữa trị. Như một phép màu diệu kỳ, người phụ nữ đã được cứu sống. Càng ngạc nhiên hơn, toàn bộ chi phí chữa trị đã được chi trả hoàn toàn, kèm một tờ giấy nhỏ: Hóa đơn thanh toán là ổ bánh mì và ly sữa của nhiều năm trước. Đọc đến đây, chắc hẳn ai trong chúng ta cũng hiểu ra câu chuyện. Việc thiện lành khi xuất phát từ tấm lòng vô ngã, vị tha thì luôn được cuộc đời đền bù một cách xứng đáng.

 

Cũng vậy, việc xấu ác dù nhỏ cũng không được làm bởi tích tiểu thành đại, nó có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng mà ta không lường trước được. Trong cuộc sống hàng ngày, ta đã chứng kiến biết bao vụ tai nạn thương tâm xảy ra mà có khi nguyên nhân chỉ từ một hành động nhỏ như ngủ gật trên xe hay gắng phóng nhanh một chút để vượt đèn đỏ,… Hậu quả không chỉ đến từ những hành động xấu nhỏ mà ngay cả trong suy nghĩ, lời nói bất thiện cũng tiềm tàng vô số hiểm nguy. Lời nói ác dù không cố ý mà cũng có thể là con dao sắc nhọn xoáy vào nỗi khổ đau và hận thù trong lòng người khác. Ý nghĩ ác nếu cứ huân tập thì lâu dần cũng biến thành hành động ác, gieo thói quen, gieo tính cách và ắt phải gặp số phận tương ứng. Mọi hành động thiện hay ác ở đời đều khởi nguồn từ ý nghĩ thanh tịnh hay ô nhiễm, thiện lành hay hung ác bởi:

Ý dẫn dầu các pháp
Ý làm chủ ý tạo.
                             (Kinh Pháp Cú)

Do đó, một người muốn kiểm soát, làm chủ được hành vi của mình trước hết phải biết điều phục tâm ý, có trí tuệ sáng suốt mà nhận thức được đâu là việc lành nên làm, đâu là việc tà nên tránh.

Bên cạnh đó, một người có ý chí hướng thiện thì không chỉ dừng lại ở chuyện “làm các việc thiện nhỏ” và “không làm các điều ác nhỏ”. Hơn hết, người đó cần phải: Tinh tấn ngăn ngừa những điều ác chưa phát sinh. Tinh tấn dứt trừ những điều ác đã sinh. Tinh tấn sinh khởi những điều lành chưa sinh. Tinh tấn phát triển những điều lành đã sinh. Có như vậy, ý nghĩa cao cả của một đời sống hạnh phúc chân thực mới được trọn vẹn. Chúng ta phải biết hướng từ những điều thiện nhỏ đến những điều thiện lớn hơn và dứt trừ những việc ác lớn cho đến ngăn ngừa các tội lỗi chưa sinh.


Lời khuyên trên đã thức tỉnh tất cả chúng ta cần suy nghiệm lại hành động của mình trong cuộc sống. Chưa nói gì cao xa, để hoàn thành đúng vai trò của một người công dân tốt, chúng ta trước hết cần xác định rõ ràng ý nghĩ và mục tiêu đúng đắn của chúng ta, sau đó mạnh dạn thực hiện các việc làm tốt và dứt trừ các việc làm xấu, có như vậy mới đúng tinh thần mà lời khuyên đã chỉ dạy. Người Pháp có câu nói rất hay: “Địa ngục lót đầy những dự định tốt”. Quả đúng thế, nếu có thiện chí mà không làm thì cũng như không có kết quả. Chất lượng cuộc sống phụ thuộc vào cách nghĩ và cách hành động cao quý của chính chúng ta.

Nguyện Pháp