Nét đặc sắcchùa Vĩnh Nghiêm, tỉnh Bắc Giang

20

  Chùa Vĩnh Nghiêm là một trong những cổ tự tại làng Đức La, xã Trí Yên, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang. Chùa từng là trung tâm Phật giáo đào tạo Tăng tài của Đại Việt, cũng là nơi phát tích Tam Tổ phái Thiền Trúc Lâm.

Lịch sử chùa Vĩnh Nghiêm 

Chùa Vĩnh Nghiêm xưa thuộc Đức La, tổng Trí Yên, phủ Lạng Giang, nay là thôn Đức La, xã Trí Yên, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang. Chùa tọa lạc nơi hợp lưu của sông Lục Nam và sông Thương (gọi là ngã ba Phượng Nhãn), nhìn ra ngã ba sông, phía Lục Đầu Giang – Kiếp Bạc, cửa ngõ ra vào núi Yên Tử. Văn bia có ghi: “Đức Tổ Điều Ngự Pháp Loa khi mở tùng lâm này, còn mở chợ Đức La. Các vị vương thân quốc thích và thập phương đàn việt, phát tâm tậu ruộng đất ở tại bản xã và các hạt khác các nơi, để cúng hương dâng Tam Bảo muôn đời. Chùa này và chùa Sùng Nghiêm cả thảy 72 chốn tùng lâm, công đức sáng tạo, hợp khắc vào bia ở chùa Hoa Nghiêm núi Yên Tử”. Một tấm bia chùa dựng khác viết: “Ðức Tổ Điều Ngự (tức Trần Nhân Tông) khi mở tùng lâm này (tức chùa Vĩnh Nghiêm), mở cả chợ chùa. Các vị vương thân quốc thích và khách thập phương đã phát tâm tậu nhiều ruộng cúng cho chùa, gồm cả ruộng trong xã và ruộng ở các hạt khác nữa”. Chùa Vĩnh Nghiêm có trong khoảng niên đại (1018 – 1028) thời nhà Lý, thịnh vượng ở thời vua Trần Thánh Tông, lúc đó có các vị cao Tăng trụ, nên được tu tạo nguy nga, tráng lệ.

Khi vua Trần Nhân Tông xuất gia ở chùa Vĩnh Nghiêm thọ giới rồi qua Am Ngọa Vân (Yên Tử) hành hạnh đầu đà, nên có hiệu là “Hương Vân Đại Đầu Đà”. Sau khi đắc đạo, Ngài chọn lọc và hợp nhất các dòng Thiền hiện có ở Đại Việt thành Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, mang đậm chất thuần Việt và được tôn xưng là Sơ Tổ Trúc Lâm. Am Ngọa Vân sau khi Sơ Tổ viên tịch do Thiền sư Pháp Loa trụ trì. Tiếp đến là Thiền sư Huyền Quang và sau khi Ngài viên tịch thì không còn nữa. Mãi sau này, người ta mới tái dựng trên nền cũ như ngày nay.
Nối pháp của Sơ Tổ Trúc Lâm là Thiền sư Pháp Loa, từng được Phật hoàng Trần Nhân Tông truyền Pháp kế thừa Tổ vị đã đi khắp nơi thuyết giảng bộ sách Thiền uyển truyền đăng lục. Sau khi Sơ Tổ Trúc Lâm viên tịch, Ngài Pháp Loa làm lễ trà tì, dựng tháp trên núi Yên Tử, dâng tôn hiệu là “Đại Thánh Trần Triều Trúc Lâm Đầu Đà Tĩnh Tuệ Giác Hoàng Điều Ngự Tổ Phật” gọi là Trúc Lâm Sơ Tổ. Sau đó, Nhị Tổ Pháp Loa về chùa Vĩnh Nghiêm trụ trì, xây dựng nơi đây thành trung tâm Phật giáo, đào tạo Tăng tài, cắt đặt Tăng sự, chỉ đạo các chùa trong cả nước. Nhị Tổ Pháp Loa cho đúc 1.300 pho tượng, được đặc cách định Tăng đồ, đã có hơn 15.000 Tăng Ni, đệ tử, trong đó có hơn 3.000 vị đắc pháp, mở hơn 200 sở đường… Đồng thời, Ngài cho soạn lại các sách: Đoạn sách lục, Tham Thiền yếu chỉ. Năm 1330, Nhị Tổ Pháp Loa truyền pháp cho Thiền sư Huyền Quang rồi đi sang chùa Quỳnh Lâm làm Trụ trì được một thời gian thì viên tịch, được phong là “Tĩnh Chi Tôn giả”.

Ngài Huyền Quang thi đỗ Trạng nguyên thời Trần. Khi còn đang làm quan, Ngài Huyền Quang hộ giá đến chùa Vĩnh Nghiêm gặp Nhị Tổ Pháp Loa đang giảng kinh, nghe qua liền tỉnh ngộ, về triều dâng tấu từ quan hai lần mới được chuẩn tấu. Ngài liền xuất gia đắc pháp với Nhị Tổ Pháp Loa, được cắt cử Trụ trì chùa Vĩnh Nghiêm. Tam Tổ Huyền Quang đã có công soạn và trước tác khá nhiều. Năm 1334, Đệ Tam Tổ Huyền Quang được ban hiệu là “Trúc Lâm Đệ Tam Đại Tự Pháp Huyền Quang Tôn giả”, Trúc Lâm Đệ Tam Tổ. Như vậy, Sơ Tổ Trần Nhân Tông đến Yên Tử, Ngài Pháp Loa về chùa Quỳnh Lâm, thì Ngài Huyền Quang được cắt đặt Trụ trì ở chùa Vĩnh Nghiêm. Cả ba vị: Hương Vân (Đệ Nhất Tổ), Pháp Loa (Đệ Nhị Tổ) và Huyền Quang (Đệ Tam Tổ) đều lấy chùa Vĩnh Nghiêm làm trung tâm hoằng hóa Phật pháp.

Hiện nay, trong nhà Tổ chùa Vĩnh Nghiêm còn đủ ba pho tượng Trúc Lâm Tam Tổ: trong khám là Sơ Tổ Trần Nhân Tông, hai bên tượng Nhị Tổ Pháp Loa và Tam Tổ Huyền Quang. Chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc Giang, thật là nơi linh khí tụ hội, chốn Tổ của Phật giáo thời Lý – Trần, cũng là trung tâm đào tạo rất nhiều Tăng tài cho quốc gia Đại Việt về sau. Vào thập kỷ 60 của thế kỷ XX, Hòa thượng Tâm Giác và Hòa thượng Thanh Kiểm cũng đã nỗ lực xây dựng thành công chùa Vĩnh Nghiêm ở TP. Hồ Chí Minh. Như vậy, cả hai ngôi chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc và Nam, một cổ xưa, một non trẻ hiện đại đều rất nổi tiếng ở Việt Nam.

Kiến trúc đặc sắc chùa Vĩnh Nghiêm

Chùa tọa lạc trên mảnh đất rộng được bao quanh bởi khuôn viên là luỹ tre dày đặc. Chùa Vĩnh Nghiêm có lối kiến trúc đặc biệt theo trục hướng Đông – Nam. Tổng thể bao gồm: Thiền đường, Chánh điện, nhà Tổ, lầu chuông và một số công trình khác. Từ cổng Tam quan đi vào khoảng 100m là Bái đường, hai bên đường có rất nhiều cây thông, có cây đường kính gần 1m. Trước chùa, có một tấm bia lớn hình lục giác, được dựng vào năm 1606 ghi lại việc đại trùng tu chùa. Đối diện với bia cổ là vườn tháp, đó là nơi tôn thờ những bậc danh Tăng trong các thời kỳ.

Toàn bộ cấu trúc kiểu chữ 工 (Công) gồm nhà mát, nhà nối, chánh điện với lối kiến trúc tàu, bảy, đao lá, mái bốn đao tám kèo kiểu con chồng, thượng tam hạ tứ. Bên ngoài chùa trang trí đắp nổi hình cuốn thư có ba chữ “hình kỷ hà” hồi văn, hoa lá chạy đường diềm bao quanh, mọi thứ được chạm khắc lộng lẫy. Bên trong chùa đều có cửa võng, chạm khắc các họa tiết hoa lá, chim muông tinh vi mềm mại cầu kỳ được sơn son thếp vàng, trên là các hoành phi câu đối. Cũng làm theo kiểu chữ công nhưng thấp và nhỏ hơn. Đây là nhà Tổ Đệ Nhất thờ Tổ Hương Vân Trần Nhân Tông. Trong tòa Tổ Đệ Nhất hiện nay có một tượng hậu đặt ở phía ngoài, hai gian bên. Ba vị Tổ Trúc Lâm đặt ở hậu cung, trên có tấm hoành phi “Trúc Lâm Hội Thượng”. Lầu chuông cao hai tầng, mái kiểu bát giác, treo một quả chuông lớn, kết hợp giữa cấu trúc gỗ và gạch, ở phần giữa bốn đầu bảy có treo những quả chuông đồng nhỏ (giống kiểu chuông gió). Tổ đường được thiết kế theo kiểu chữ 丁 (Đinh), là nhà Tổ Đệ Nhị thờ Tổ Pháp Loa. Ngày trước, hai bên còn có hai dãy nhà Tăng, mỗi dãy 18 gian rộng rãi, là nơi hàng năm chư Tăng về an cư kiết hạ… và các công trình khác phục vụ sinh hoạt hàng ngày của Tăng Ni, Phật tử. Ngày nay, chùa Vĩnh Nghiêm được trùng tu quy mô nguy nga, tráng lệ như xưa, phục dựng lại Tam quan theo nền cũ xây bằng gạch dài 7 m, rộng 5 m, hai bên thành bậc rồng mây.

Mộc bản kinh ở chùa Vĩnh Nghiêm

Trong chùa có tất nhiều tượng pháp, đủ loại tượng: Phật, các vị Tổ dòng Trúc Lâm, các vị Tổ sau này, Hộ pháp, các vị La hán… Trong số những cổ vật thờ tự ở đây, có chiếc mõ dài gần nửa mét, được sơn đen bóng, lỗ thoát âm có đề hai dòng Phạn ngữ.

Chùa Vĩnh Nghiêm xưa là nơi đào luyện Tăng đồ Phật giáo nên là nơi cất giữ các bộ ván kinh xưa, rộng tới 10 gian nhà. Đó là những bộ ván kinh có từ 700 năm nay, là kho sách cổ vô cùng quý giá, như: Tỳ kheo ni (348 giới luật), bộ Yên Tử nhật trình từ thế kỷ XV (quá trình hình thành phái Trúc Lâm), Hoa nghiêm sớ, Di Đà sớ sao, Đại thừa chỉ quán, Giới kinh Ni… Đó là thư khố mộc bản khắc in là hiện vật minh chứng chùa Vĩnh Nghiêm từng thống lãnh 72 chốn tùng lâm. Hiện nay, chùa vẫn lưu giữ được 34 đầu sách với gần 3.000 bản khắc, mỗi bản có hai mặt, mỗi mặt hai trang sách khắc ngược (âm bản) khoảng 2.000 chữ Nôm, chữ Hán. Những bản khắc có niên đại sớm nhất, nhiều sách nhất, chữ chuẩn đẹp nhất và đạt đến độ tinh xảo, trong số mộc thư còn lưu giữ được ở nước ta. Từ những ván khắc đó, có thể in ra đủ biên lan, bản tâm, ngư vĩ, thiên đầu, địa cước. Biên lan có khung viền lề trang sách là một đường chỉ to và một đường chỉ nhỏ. Bản tâm cho biết tên sách, thứ tự trang sách. Thượng hạ Bản tâm có Ngư vĩ theo kiểu song Ngư vĩ. Tả hữu, thượng hạ Biên lan có Thiên đầu và Địa cước. Các Mộc bản chủ yếu ghi chép Kinh – Luật – Luận Phật giáo và lịch sử hình thành, phát triển Thiền phái Trúc Lâm, cùng những trước tác của ba vị Tổ: Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Ngoài ra, còn có các tác phẩm thơ, phú, nhật ký của vị cao Tăng và nhân sĩ Mạc Đĩnh Chi.

Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm là đỉnh cao của nghệ thuật chạm khắc gỗ của Đại Việt xưa đã được công nhận là di sản tư liệu thế giới (UNESCO), trong kỳ họp của Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương tại Bangkok – Thái Lan. Tối 06/10/2012 tại Bắc Giang, bà Katherine Muller Mari – Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam đã trao bằng công nhận mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm là di sản tư liệu ký ức thế giới.

Lễ hội truyền thống dân gian ở chùa Vĩnh Nghiêm

Người dân và Phật tử ở miền Bắc vẫn truyền nhau hai cặp câu kệ sau:

Ai qua Yên Tử, Quỳnh Lâm
Vĩnh Nghiêm chưa tới Thiền tâm chưa thành.

Để nói lên tầm quan trọng của chùa Vĩnh nghiêm xưa:

Thứ nhất là chùa Đức La,
Thứ nhì chùa Bổ, thứ ba chùa Tràng.

Hội La, theo truyền tích ở địa phương: Khi vua Trần Anh Tông nhường ngôi cho Trần Minh Tông, thường hay đến chùa Vĩnh Nghiêm tham thiền học đạo. Mỗi khi vua Trần Minh Tông đến thăm cha Trần Anh Tông, đều cho xa giá dừng lại ở bến đò La trước khi sang sông vào chùa Vĩnh Nghiêm. Vua và quan quân đều đối xử với dân Đức La rất tốt nên khi vua Trần Anh Tông mất, nhân dân đã lập am thờ vua ở bến đò La gọi là đền Tiên La. Các triều đại phong kiến tiếp theo đều cho phép dân làng thờ phụng và tổ chức lễ hội lệ gọi là hội La.
Mạng mạch truyền thừa ở chùa Vĩnh Nghiêm

Các Tổ đình lớn, dĩ nhiên có sự truyền thừa một cách chặt chẽ, tùy theo Tông phong nhưng ở chùa Vĩnh Nghiêm Bắc Giang có rất nhiều bậc thạch trụ tùng lâm từng thời. Thời nhà Trần: Đệ Nhất Tổ Trúc Lâm Đại sĩ Trần Nhân Tông (Tịnh Tuệ Giác Hoàng Điều Ngự Thánh Tổ); Nhị Tổ Pháp Loa Tôn giả (Phổ Tuệ Tịnh Trí Giác Thánh Tổ); Tam Tổ Huyền Quang Tôn giả (Tam Giáo Trạng Nguyên Thánh Tổ). Đến thời nhà Mạc có: Thiền sư Tạ Pháp Ninh. Qua thời nhà Lê gồm có: Chánh ti Tăng lục (Vũ Văn Thông) pháp hiệu Linh Không; Thiền sư (Thân Viết Trị) pháp hiệu Đức Hương; Thiền sư Tính Thành; Thiền sư Tính Tĩnh; Thiền sư Hải Thức; Thiền sư Hải Dụng. Thời nhà Nguyễn đến nay, có các bậc cao Tăng như: Hòa thượng Phù Lãng Trung; Hòa thượng Thích Tâm Viên; Hòa thượng Thích Thanh Tuyền; Hòa thượng Thích Thanh Hanh; Hòa thượng Thích Tâm Duyệt và cố Hòa thượng Thích Thanh Sam (1929 – 2018), Phó Pháp chủ Hội đồng Chứng minh Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

Kết luận

Có thể không chủ quan nhận định rằng: với bề dày lịch sử cội nguồn, nên hệ thống các chùa trực thuộc miền Vĩnh Nghiêm phát triển như ngày nay là nguyên do cội gốc vững chắc, bắt nguồn từ thời nhà Lý, mạnh mẽ phát triển từ thời nhà Trần đến nay. Chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc Giang không chỉ là chốn Tổ ở miền Bắc mà còn thực sự là chốn Tổ đình của hệ thống Vĩnh Nghiêm ở Việt Nam và Vĩnh Nghiêm ở các nước trên thế giới.

Thích Giác Minh Hữu



Tài liệu tham khảo:
1. Mộc bản kinh Phật chùa Vĩnh Nghiêm được UNESCO công nhận.
2. 10 sự kiện Văn hóa – Thể thao Du lịch tiêu biểu 2012.
3. Thích Đồng Bổn (chủ biên), 1996, Tiểu sử danh Tăng Việt Nam thế kỷ XX, Thành hội Phật giáo Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành.
4. Nguyễn Lang, 2014, Việt Nam Phật giáo sử luận, NXB. Phương Đông.
5. Nguyễn Đình Quang (chủ biên), 2010, Di tích & Danh thắng Việt Nam 2010, NXB. Thông Tấn, Hà Nội.
6. Lê Mạnh Thát, 2003, Lịch sử Phật giáo Việt Nam, NXB. Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
7. Võ Văn Tường, 2008, 500 Danh lam Việt Nam, NXB. Thông Tấn, Hà Nội.
8. Đặc san Hoa Đàm số 71, tháng 8/2019.