Ma

91

Theo quan niệm dân gian ở hầu hết các quốc gia thì ma (hay hồn ma) là một từ để chỉ linh hồn của người chết (hoặc các sinh vật khác như động vật, thực vật) xuất hiện ở thế giới của người đang sống. Những phác hoạ về hình thái tồn tại của ma rất đa dạng và có thể khác nhau tùy theo từng khu vực, nền văn hóa; từ những trường hợp mô tả ma vô hình, bóng mờ cho đến những mô tả ma có thể xác như một người sống. Mặc dù khoa học công nghệ hiện đại ngày nay đang phát triển mạnh mẽ, những phân tích và nghiên cứu về ma nói riêng hay về lĩnh vực tâm linh nói chung vẫn còn gây ra nhiều tranh cãi. Những quan niệm lâu đời về sự sống sau cái chết cũng là một trong những điều khiến nhiều người tin rằng ma hay sự trở về của linh hồn người chết là không có thật (một số cho rằng là có thật).

Tên gọi

Ma là một từ để chỉ sự hiện hình của người chết.Cũng cần phải phân biệt giữa ma và quỷ. Quỷ là oan hồn (linh hồn người chết oan) vất vưởng lâu năm, chất chứa nhiều cảm xúc tiêu cực (oán hận), trong truyện kể dân gian các nước thường lưu truyền những câu chuyện rất hãi hùng dễ sợ về quỷ từng giết và ăn thịt người (hoàn toàn không có thật). Phật giáo gọi linh hồn người mới mất là hương linh. Theo bên Ki-tô giáo thì họ không tin ma là có thật.

Đặc điểm chung

Dù có một số điểm khác biệt ở các nền văn hóa, nhưng những miêu tả về ma quỷ vẫn có các đặc điểm chung sau đây:

Tương tác người – ma

Theo quan điểm của nhiều chuyên gia trong các lĩnh vực tâm linh thì

  • Chỉ có người có “duyên” với linh hồn đó hoặc có âm dương nhãn mới có thể nhìn thấy linh hồn cũng như cõi âm (như chỉ riêng người đó gặp ảo giác).
  • Chỉ những người có khả năng đặc biệt còn gọi là các nhà ngoại cảm là có thể thấy và tương tác (nói chuyện) với linh hồn hoặc ma. Các thầy ngải dùng linh hồn, thường là chết oan, để trù ếm và luyện các loại ngải có tác dụng hại người.
  • Một số cách thức để bất kỳ ai cũng có thể tương tác với ma gồm: chơi ma lon, cầu cơ.

Năng lực siêu nhiên

Theo quan niệm của hầu hết các nền văn hóa, ma thường có những năng lực siêu nhiên. Trong văn hóa dân gian Việt Nam, người ta thường cho rằng ma có khả năng:

  • Biết được các việc đã, đang và sắp xảy ra như kết quả xổ số/số đề.
  • Tác động lên vật chất như tạo ra tiếng động, rung cây, xô lệch bàn ghế, v.v. nhờ việc hòa vào tự nhiên, lợi dụng hoàn cảnh (dựa vào sức gió).
  • Tác động lên thể xác, hành động (lời nói, biểu cảm khuôn mặt) của người sống.
  • Nhập vào người sống để điều khiển hành động như hiện tượng lên đồng. Có sức mạnh phi thường khiến người bị nhập làm được những việc mà bình thường không thể làm.
  • Tác động lên cảm quan người sống, tạo ra ảo giác như dắt người sống đi lạc vào bụi, xúi người sống ăn đất mà tưởng ăn bánh.

Điều kiêng kỵ

Để trừ tà, người ta thường dùng các vật dụng sau vì tin rằng ma quỷ sợ chúng:

  • Các loại bùa và dấu hiệu như bát quái, thánh giá, v.v.
  • Máu chó mực, củ tỏi, củ hành, cây dâu, cây đủng đỉnh, v.v.
  • Kim khí, kim loại, nhất là đao kiếm (mang tính hung sát) hay tiền đồng (gợi tham). Trong quan niệm dân gian có chuyện cho người chết ngậm vàng bạc, tiền đồng, hoặc các thuật sĩ hay căng kết giới bằng chỉ đỏ, tiền đồng để bẫy hoặc cản ma quỷ. Người bị giật mình khi ngủ, bóng đè thì hay kê dao đầu giường. Hoặc khi bốc mộ mà thịt chưa rữa nát thì không được dùng đồ kim khí róc thịt mà phải dùng cật tre để tránh làm tổn thương hồn phách…

Tuy nhiên theo lời kể của một số người cho rằng họ đã từng thấy ma, các vật đó không tác dụng gì mà họ cũng chẳng giải thích được tại sao ma lại không biết sợ.

Nơi xuất hiện

Theo các nền văn hóa đông tây, hồn người chết có thể:

  • Tập trung theo kiểu xã hội (giống người sống) ở nơi được gọi là “âm phủ”, hoặc “địa phủ” đối nghịch với xã hội của người sống ở nơi được gọi là “trần gian”, “trần thế” hay “dương gian”.
  • Ở “nhà mới” là cái mộ. Có quan niệm “sống cái nhà thác cái mồ”, vì vậy những người giàu, có điều kiện thường xây dựng nhà mồ rất đẹp tạo nên nghĩa địa khang trang như một thành phố.
  • Ở những nơi có liên quan đến họ khi còn sống hoặc xảy ra sự kiện cái chết của họ (chết oan), thường là những nơi tăm tối, vắng vẻ. Đây còn được gọi là hiện tượng ma, quỷ ám.

Các nền văn hóa

Việt Nam

Nền văn hóa Việt Nam hơn 4000 năm gắn liền với truyền thống thờ cúng ông bà và niềm tin về cuộc sống sau cái chết cộng với những ảnh hưởng của các tôn giáo đã hình thành những niềm tin nhất định vào sự tồn tại của ma quỷ cũng như vong hồn của người đã khuất. Cũng như nhiều nền văn hóa khác, phần lớn người Việt Nam đều có quan niệm về sự tồn tại của linh hồn trong thể xác, Linh hồn cũng là một khái niệm được thần thánh hóa từ những khái niệm về tinh thần. Linh hồn theo người Việt Nam và các nước Đông Nam Á tách ra làm hai phần: hồn và vía. Người Việt cho rằng con người có ba hồn, nhưng vía thì nam có bảy, còn nữ có chín. Như vậy khái niệm ma, đơn giản chính là hồn và vía của con người.

Trong văn hóa VIệt Nam xuất hiện một số loại ma quỷ như:

  • Ma gà: loại ma hay theo những cô gái đẹp (theo quan niệm của dân tộc Tày – Nùng).
  • Ma xó: theo tục người Mường, khi có người chết, đem dựng đứng ở xó nhà, sau thành ma.
  • Ma lai: thứ người ban đêm hóa ma đi ăn phân người khác, có nhiều truyền thuyết về ma lai rút ruột, đầu, v.v.
  • Ma men: người say chết thành ma thường hay lôi cuốn người khác say sưa tới chết.
  • Ma thần vòng: ma những người thắt cổ chết (sau giục người khác tự tử chết như họ).
  • Ma trành: ma cọp dữ, thường tìm dẫn cọp bắt ăn người khác để nó được đầu thai.
  • Còn lại gồm ma da, ma le, ma hời, ma lon, v.v.

Trung Quốc

Có các cương thi, các oan hồn, hồ ly, yêu tinh.

Thái Lan

Một số hồn ma như: Nang Tani (Ma cây chuối), ma lai, ma búp bê v.v.

Nhật Bản

Có oan hồn, hồ ly, yêu tinh, ma gấu, ma sói, ma một mắt, ma cổ dài, ma dù, ma búp bê, v.v.

Châu Âu

NIềm tin về ma qủy trong các nền văn hóa ở Châu Âu cũng dựa trên quan niệm về sự trở về hoặc là sự hồi sinh của người chết. Các hình tượng về ma quỷ tiêu biểu trong văn hóa Tây Phương có thể thấy như gjenganger(một từ để chỉ ma trong tiếng Na Uy) trong nền văn hóa các nước vùng Scandinavi, Strigoi trong thần thoại Romania,vrykolakas trong thần thoại Hy Lạp ma cà rồng, ma sói, v.v. Một hình tương ma quỷ nổi tiếng khác cũng xuất phát từ văn hóa Tây Phương chính là quỷ Satan, tuy nhiên hình tượng Satan lại mang màu sắc tôn giáo nhiều hơn là những loại ma quỷ thông thường. Các câu chuyện dân gian Châu Âu cũng thường đề cập đến những lâu đài ma.

Các tôn giáo

Phật giáo

Theo Phật giáo, có một số cõi mà một người khi chết có thể tái sinh vào, một trong số đó là cõi ngạ quỷ.

 Cơ sở khoa học

Phần lớn các nhà khoa học đều đồng ý rằng con người gồm thể xác (mang tính chất vật chất) và linh hồn (mang tính chất phi vật chất). Do đó, một vấn đề vẫn đặt ra thách thức cho khoa học đó là linh hồn sẽ đi đâu và ở đâu sau khi chết? (thuyết nhị nguyên). Cho đến nay, ngoài ma trơi là một hiện tượng tự nhiên duy nhất các nhà khoa học có thể giải thích được bằng tri thức khoa học thì ma vẫn là bí ẩn đối với nhân loại. Sự bí ẩn này xuất phát từ giới hạn tri thức và khả năng hiểu biết của con người (nói chung) và các nhà khoa học (nói riêng), chủ yếu mang tích chất suy đoán, tưởng tượng.

Các nhà khoa học (gồm các nhà cận tâm lý học) có rất nhiều nghiên cứu về hiện tượng ma quỷ nhưng vẫn chưa có khẳng định khoa học nào (chưa thể chứng minh hay bác bỏ hoàn toàn hiện tượng ma được). Tuy nhiên, việc nghiên cứu về ma cũng như các hiện tượng tâm linh nói chung cho đề nay vẫn đạt được một số thành tựu nhất định. Các nhà khoa học đưa ra một số giả thuyết sau về hiện tượng ma:

  • Ma có thể là do các sóng hạ âm gây ra, gió biển mạnh thổi nhanh dọc theo các hành lang và tháp canh của những lâu đài và biệt thự cổ tạo ra các sóng hạ âm được cho là nguyên nhân gây ra hiện tượng nghe tiếng ma ở các nơi này.
  • Mỗi con người chúng ta đều phát ra một điện từ trường có tần số dao động riêng, khi con người chết đi, nguồn điện từ trường vẫn tồn tại. Khi có một ai đó có tần số phù hợp, sẽ kích thích từ trường này, làm cho người đó thấy lại những cảnh sinh hoạt trước đây của người chết.

Trong tâm lý học

Người ta thường dùng nỗi sợ ma (ma ám ảnh hay hiện tượng “dọa ma”) nhằm mục đích:

  • Tốt: phá án, gây áp lực tâm lý lên phạm nhân trước kia hay hiện nay. Con người đã biết dùng nỗi sợ ma để phá án trong các vụ án như Bao Công hay các vụ án mạng nói chung.
  • Xấu: mưu đồ trục lợi, biến tướng thành đồng bóng (lên đồng, nhập hồn) mà ta gọi chung là mê tín dị đoanĐây là một hiện tượng cần bài trừ.

 

Văn học

Việt Nam

Đề tài về ma quỷ đã xuất hiện trong văn học dân gian Việt Nam từ lâu, các truyền thuyết, cổ tích: Con Rồng Cháu Tiên, An Dương vương xây thành, v.v. cũng có những yếu tố kì quái cũng như sự xuất hiện ma quỷ, yêu quái. Văn học Việt Nam trung đại có những tác phẩm về ma qủy tiêu biểu như: Chuyện Chức Phán sự đền Tản Viên, Chuyện yêu quái ở Xương Giang, Chuyện tướng Dạ Xoa (Truyền kỳ mạn lục – Nguyễn Dữ), Khách chôn của (Nam thiên trân dị tập – Khuyết danh), Biết chuyện kiếp trước (Thoái thực ký văn – Trương Quốc Dụng), Kim quy hiến kế giết yêu tinh (Tân đính Lĩnh Nam chích quái). Thời trung đại, thể loại này để lại nhiều tác phẩm nổi tiếng: Thánh Tông di cảo, Công Dư tiệp ký, Truyền kỳ tân phả, Tân truyền kỳ lục (Phạm Quý Thích, thế kỷ XIX), Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, Lĩnh Nam chích quái.

Sang thế kỷ 20, khi Việt Nam chính thức hoàn thiện và sử dụng chữ Quốc ngữ, các tác phẩm văn học về ma quỷ và các đề tài siêu nhiên xuất hiện ngày một nhiều hơn như: Vàng và Máu, Bên đường Thiên Lôi (Thế Lữ),[20] Ai hát giữa rừng khuya (Tchya), v.v. Ngày nay, với tốc độ phát triển của công nghê in ấn và sự bùng nổ Internet ở Việt Nam, các truyện ma, kinh dị được các tác giả Việt Nam trong và ngoài nước sáng tác ngày một nhiều hơn, được đăng tải và bày bán ở nhiều nơi. Có một số tác giả khá thành công với những truyện, tiểu thuyết thể loại này như Người Khăn Trắng (Huỳnh Thượng Đẳng),Nguyễn Ngọc Ngạn, v.v.

Trung Quốc

  • Tây du ký của Ngô Thừa Ân: xuất hiện nhiều yêu tinh, ma quái.
  • Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh: bao gồm cả ma thiện lẫn ma ác và ma có hình dạng giống hệt như người trần.